2026-yil boshida mamlakatda raqamli soha uchun yangi asosiy hujjat mustahkamlandi: Qosim-Jomart To‘qayev Qozog‘iston Respublikasining Raqamli kodeksini imzoladi. Bu haqda Akorda matbuot xizmati xabar berib, Kodeks matni matbuotda e’lon qilinayotganini aniqlashtirdi.
Aslida gap avval turli normalar va idoraviy qoidalarga tarqoq bo‘lgan narsalarni yagona «karkas»ga jamlashga urinish haqida bormoqda: raqamli ma’lumotlar, platformalar, raqamli identifikatsiya, kiberxavfsizlik va insonning raqamli huquqlari. Qonunning mediadagi tushuntirishlarida hujjat raqamli bozor uchun — davlat xizmatlaridan tortib xususiy servislargacha — yanada shaffof va yagona o‘yin qoidalarini belgilashi kerakligi ta’kidlanadi.
Raqamli kodeks aynan nimani mustahkamlaydi
Ochiq manbalardagi tavsiflarga ko‘ra, hujjat bir nechta yirik mazmuniy bloklarni o‘z ichiga oladi.
1) Raqamli huquqlar va shaxsiy ma’lumotlar ustidan nazorat.
Kodeksning qabul qilinishi haqidagi xalqaro xabarlarda fuqarolarga o‘z shaxsiy ma’lumotlarini o‘chirish, anonimlashtirish va ularga ishlov berishni cheklash huquqi berilishi alohida qayd etilgan. Bu raqamli huquqlarni kuchaytirish va ma’lumotlardan raqamli muhitda qanday foydalanilishini tushunarliroq nazorat qilish yo‘nalishining bir qismi sifatida taqdim etilmoqda.
Amalda bu mantiq tegishli servislarda allaqachon namoyon bo‘lmoqda. Masalan, aholi uchun tushuntirishlarda ta’kidlanishicha, agar tashkilot xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq bo‘lmagan ma’lumotlarni so‘rasa, inson rad etishga haqli. Agar ma’lumotlar allaqachon berilgan bo‘lsa — rozilikni eGov portali va eGov Mobile ilovasi orqali shaxsiy ma’lumotlarga kirishni nazorat qilish servislaridan foydalanib qaytarib olish mumkin.
2) Raqamli identifikatsiya va biometriya.
Alohida qatlam — raqamli/biometrik autentifikatsiya qoidalari va raqamli ma’lumotlar identifikatorlari. Bu nafaqat davlat xizmatlari, balki banklar, fintex va shaxsni tasdiqlash hamda firibgarlikdan himoya talab qilinadigan har qanday servislar uchun muhim.
3) Raqamli obyektlar va munosabatlar uchun yagona ta’riflar.
Kodeksning ingliz tilidagi sharhlarida u raqamli obyektlarni (ma’lumotlar, raqamli aktivlar, raqamli resurslar, DT, platformalar va h.k.) tavsiflashi hamda raqamli muhit ishtirokchilarining huquq va majburiyatlarini mustahkamlashi aytiladi. Bu «yuridik jihatdan quruq» eshitiladi, ammo bozor uchun odatda kulrang zonalarning kamayishini anglatadi: tartibga solish mahsuloti/obyekti aynan nima ekanini, javobgarlik qayerdan boshlanishini va ma’lumotlar xavfsizligi/saqlanishiga qanday talablar qo‘yilishini tushuntirish osonroq.
4) Raqamli davlat va platforma modeli uchun qoidalar.
«Davlat raqamlashuvi» mavzusi bu yerda asosiylaridan biri: Kodeks raqamli boshqaruv va davlat organlarini raqamlashtirishning huquqiy asoslarini belgilaydi. Avvalroq prezident hujjatni aynan miqyosi tufayli shoshilinch qabul qilib bo‘lmasligini alohida ta’kidlagan edi — u iqtisodiyot, ta’lim, sog‘liqni saqlash va davlat boshqaruviga daxl qiladi.
Bu oddiy odamlar uchun nimani anglatadi
Yuridik tildan inson tiliga o‘girsak, eng sezilarli samara — «ma’lumotlarimga kim va nima uchun tegdi» degan savolga e’tiborning kuchayishi. O‘zgarishlar sharhida yangi yondashuvlar doirasida fuqaro o‘zining shaxsiy ma’lumotlariga kim, qanchalik tez-tez va qanday maqsadda murojaat qilganini eGov Mobile orqali bildirishnomalar bilan ko‘ra oladigan mexanikalar muhokama qilinayotgani qayd etilgan.
Qulaylik yo‘nalishi alohida ta’kidlanadi: raqamli davlat xizmatlari qulay va foydalanishga yaroqli bo‘lishi kerak, jumladan, nogironligi bo‘lgan odamlar uchun va oddiy qurilmalarda ham — sharhlarda bu tamoyil yangi tartibga solishning ustunlaridan biri deb ataladi.
Biznes va IT bozori uchun nima o‘zgaradi
Kompaniyalar uchun eng muhimi — ikkita oqibat.
Birinchisi — «ma’lumotlar uchun qoidalar qat’iyroq va tushunarliroq bo‘lmoqda».
Agar avval tartibga solish ko‘pincha «parchalar» shaklida bo‘lgan bo‘lsa (bir joyda — shaxsiy ma’lumotlar haqida, boshqasida — sohaviy talablar haqida, uchinchisida — xavfsizlik haqida), endi yo‘nalish — talablar va javobgarlikning yagona konturi. Bu odatda jarayonlarga qo‘yiladigan talablarni oshiradi: saqlash, kirish huquqlari, roziliklar, harakatlarni jurnallashtirish, xavfsizlik, antifrod.
Ikkinchisi — «bozor SI va avtomatlashtirish uchun oldindan aytib bo‘ladiganlikni xohlaydi».
Kodeks muhokamalarida alohida tezis yangraydi: ma’lumotlar, algoritmlar va avtomatlashtirilgan tizimlarni tizimli tartibga solish SI rivojini yanada oldindan aytib bo‘ladigan va yuridik jihatdan himoyalangan qilishi kerak, demak — joriy etish texnologiya tufayli emas, huquqiy noaniqlik tufayli «buzilib qolishi» xavfini kamaytirishi kerak.
Kontekst: 2026-yil Raqamlashtirish va SI yili deb e’lon qilingan
Raqamli kodeks kengroq davlat kun tartibi fonida imzolandi: alohida farmon bilan 2026-yil Raqamlashtirish va sun’iy intellekt yili deb e’lon qilindi. Hujjat rasmiy saytda e’lon qilingan, 2026-yil 6-yanvar sanasi bilan Astanada imzolangan.