2026-жылдын башында өлкөдө санариптик чөйрө үчүн жаңы базалык документ бекитилди: Касым-Жомарт Токаев Казакстан Республикасынын Санариптик кодексине кол койду. Бул тууралуу Акорданын басма сөз кызматы билдирип, Кодекстин тексти басма сөздө жарыяланарын тактады.

Чындыгында сөз мурда ар кандай ченемдерге жана ведомстволук эрежелерге чачыранды болгон нерселерди бир «алкакка» чогултуу аракети жөнүндө болуп жатат: санариптик маалыматтар, платформалар, санариптик идентификация, киберкоопсуздук жана адамдын санариптик укуктары. Мыйзамдын медиадагы түшүндүрмөлөрүндө документ санариптик рынок үчүн — мамлекеттик кызматтардан баштап жеке сервистерге чейин — оюн эрежелерин ачыгыраак жана бирдиктүү кылышы керек экени баса белгиленет.

Санариптик кодекс так эмнени бекитет

Ачык булактардагы сүрөттөмөлөргө ылайык, документ бир нече ири маанилик блокту камтыйт.

1) Санариптик укуктар жана жеке маалыматтарды көзөмөлдөө.

Кодекстин кабыл алынышы тууралуу эл аралык билдирүүлөрдө жарандарга өздөрүнүн жеке маалыматтарын өчүрүү, анонимдештирүү жана аларды иштетүүнү чектөө укугу берилери өзүнчө белгиленген. Бул санариптик укуктарды күчөтүү жана маалыматтардын санариптик чөйрөдө кантип колдонуларын түшүнүктүүрөөк көзөмөлдөө багытынын бир бөлүгү катары берилет.

Иш жүзүндө бул логика коштоочу сервистерде азыр эле көрүнүп жатат. Мисалы, калк үчүн түшүндүрмөлөрдө эгерде уюм кызмат көрсөтүүгө байланышы жок маалыматтарды сураса, адам баш тартууга укуктуу экени баса белгиленет. Ал эми маалыматтар мурда берилген болсо — макулдукту eGov порталы жана eGov Mobile тиркемеси аркылуу жеке маалыматтарга жетүүнү көзөмөлдөө сервистерин колдонуп кайтарып алууга болот.

2) Санариптик идентификация жана биометрия.

Өзүнчө катмар — санариптик/биометрикалык аутентификациянын эрежелери жана санариптик маалыматтардын идентификаторлору. Бул мамлекеттик кызматтар үчүн гана эмес, банктар, финтех жана инсандыкты ырастоо, алдамчылыктан коргоо талап кылынган бардык сервистер үчүн маанилүү.

3) Санариптик объекттер жана мамилелер үчүн бирдиктүү аныктамалар.

Кодекстин англис тилиндеги сереп-салууларында ал санариптик объекттерди (маалыматтар, санариптик активдер, санариптик ресурстар, ПК, платформалар ж.б.) сүрөттөп, санариптик чөйрөнүн катышуучуларынын укуктарын жана милдеттерин бекитери айтылат. Бул «юридикалык жактан кургак» угулат, бирок рынок үчүн адатта боз аймактардын азайышын билдирет: жөнгө салуунун продуктусу/объектиси так эмне экенин, жоопкерчилик кайдан башталарын жана маалыматтарды коргоого/сактоого кандай талаптар коюларын түшүндүрүү жеңилирээк.

4) Санариптик мамлекет жана платформалык модель үчүн эрежелер.

«Мамлекеттик санарип» темасы бул жерде негизгилердин бири: Кодекс санариптик башкаруунун жана мамлекеттик органдарды санариптештирүүнүн укуктук негиздерин түзөт. Буга чейин президент документти так масштабынан улам шашылыш кабыл алууга болбостугун өзүнчө баса белгилеген — ал экономикага, билим берүүгө, саламаттыкты сактоого жана мамлекеттик башкарууга таасир этет.

Бул карапайым адамдар үчүн эмнени билдирет

Юридикалык тилден адамдык тилге которсок, эң байкалаарлык натыйжа — «менин маалыматтарыма ким жана эмне үчүн тийди» деген маселеге көңүлдүн күчөшү. Өзгөрүүлөрдүн серебинде жаңы мамилелердин алкагында жаран өзүнүн жеке маалыматтарына ким, канчалык көп жана кандай максатта кайрылганын eGov Mobile аркылуу билдирмелер менен көрө ала турган механикалар талкууланары белгиленген.

Жеткиликтүүлүк багыты өзүнчө баса белгиленет: санариптик мамлекеттик кызматтар ыңгайлуу жана колдонууга жарамдуу болушу керек, анын ичинде майыптыгы бар адамдар үчүн жана жөнөкөй түзмөктөрдө — сереп-салууларда бул принцип жаңы жөнгө салуунун түркүктөрүнүн бири деп аталат.

Бизнес жана IT рыногу үчүн эмне өзгөрөт

Компаниялар үчүн эң маанилүүсү — эки натыйжа.

Биринчиси — «маалыматтар үчүн эрежелер катаалыраак жана түшүнүктүүрөөк болуп баратат».

Мурда жөнгө салуу көбүнчө «үзүндүлөр» түрүндө болсо (бир жерде — жеке маалыматтар жөнүндө, экинчисинде — тармактык талаптар жөнүндө, үчүнчүсүндө — коопсуздук жөнүндө), эми багыт — талаптардын жана жоопкерчиликтин бирдиктүү контуру. Бул адатта процесстерге коюлган талаптарды жогорулатат: сактоо, жетүү укуктары, макулдуктар, аракеттерди журналдоо, коопсуздук, антифрод.

Экинчиси — «рынок ЖИ жана автоматташтыруу үчүн болжолдуулукту каалайт».

Кодексти талкуулоодо маалыматтарды, алгоритмдерди жана автоматташтырылган системаларды системалуу жөнгө салуу ЖИнин өнүгүүсүн болжолдуураак жана юридикалык жактан корголгон кылышы керек деген тезис өзүнчө айтылат, демек — киргизүү технологиядан улам эмес, укуктук белгисиздиктен улам «бузулуп калуу» тобокелдигин азайтышы керек.

Контекст: 2026-жыл Санариптештирүү жана ЖИ жылы деп жарыяланды

Санариптик кодекске кеңири мамлекеттик күн тартибинин фонунда кол коюлду: өзүнчө жарлык менен 2026-жыл Санариптештирүү жана жасалма интеллект жылы деп жарыяланды. Документ расмий сайтта жарыяланган, 2026-жылдын 6-январы деп датасы коюлган жана Астанада кол коюлган.